1885: de eerste Prinsessedag
Op 31 augustus 1885 werd voor het eerst Prinsessedag gevierd. Het was de vijfde verjaardag van prinses Wilhelmina, de enige dochter van koning Willem III en koningin Emma.
Wilhelmina was toen al de troonopvolger. Haar drie halfbroers uit het eerste huwelijk van de koning waren overleden; de laatste, prins Alexander, in 1884. De toekomst van het koningshuis rustte daarmee op een meisje van vijf, met een vader van bijna zeventig.
Met het feest wilden de initiatiefnemers de band tussen het volk en het Huis van Oranje versterken, in een tijd van felle politieke tegenstellingen. Prinsessedag was geen officiële vrije dag. Plaatselijke comités en verenigingen organiseerden optochten, muziek en spelletjes voor kinderen. Uit die comités ontstonden later in veel dorpen en steden Oranjeverenigingen, die tot op de dag van vandaag Koningsdag organiseren.
1891–1948: Koninginnedag op 31 augustus
Koning Willem III overleed in november 1890. Wilhelmina werd koningin, op tienjarige leeftijd. Tot zij in 1898 meerderjarig werd, regeerde haar moeder, koningin Emma, als regentes. Het feest heette voortaan Koninginnedag en bleef op 31 augustus, aan het einde van de zomervakantie. Het was vooral een dag voor kinderen, met spelen, versierde fietsen en optochten.
1949–1980: 30 april en het defilé op Soestdijk
In 1948 volgde Juliana haar moeder op. Vanaf 1949 viel Koninginnedag op 30 april, de verjaardag van de nieuwe koningin. Het hoogtepunt van de dag werd het defilé: duizenden mensen uit het hele land trokken langs het bordes van Paleis Soestdijk in Baarn. Ze brachten bloemen en cadeaus en lieten zien wat hun vereniging, dorp of beroep te bieden had. Later was het defilé ook live op televisie te zien.
In de rest van het land groeide Koninginnedag uit tot een volksfeest, met kinderspelen, vlaggen en oranje versieringen.
1980–2013: Beatrix gaat op bezoek
Op 30 april 1980 trad koningin Juliana af en werd Beatrix koningin. Beatrix is jarig op 31 januari, maar zij hield 30 april aan als Koninginnedag. Dat was een eerbetoon aan haar moeder, en eind april is het weer beter voor een feest buiten.
Beatrix maakte van het defilé iets nieuws. Elk jaar bezocht zij met haar familie één of twee gemeenten. Daar lieten de bewoners zien waar hun dorp of stad trots op was, met oude ambachten, muziek, sport en spelletjes. De koninklijke familie liep mee over de vrijmarkt en deed mee aan de spelen.
Op 30 april 2009 werd Koninginnedag in Apeldoorn getroffen door een aanslag. Een man reed met zijn auto in op het publiek langs de route van de koninklijke bus. Zeven toeschouwers en de dader kwamen om het leven. Sindsdien is de beveiliging op Koningsdag sterk uitgebreid.
Vanaf 2014: Koningsdag op 27 april
Op 30 april 2013 trad Beatrix af en werd Willem-Alexander koning. Sindsdien heet het feest Koningsdag en valt het op de verjaardag van de koning: 27 april. Valt 27 april op een zondag, dan wordt Koningsdag op zaterdag 26 april gevierd. Dat gebeurde bij de allereerste Koningsdag in 2014 en opnieuw in 2025. De volgende keer is in 2031.
De koning zette de traditie van zijn moeder voort: elk jaar bezoekt de koninklijke familie een andere gaststad. In 2027 is dat Lelystad, op de 60ste verjaardag van de koning. Het is de eerste keer dat de koning zijn verjaardag in Flevoland viert. Daarna is Zeeland de enige provincie waar hij op Koningsdag nog niet is geweest.
Alle gaststeden sinds 2014
| Jaar | Datum | Gaststad | Provincie |
|---|---|---|---|
| 2014 | zaterdag 26 april 2014 | De Rijp & Amstelveen | Noord-Holland |
| 2015 | maandag 27 april 2015 | Dordrecht | Zuid-Holland |
| 2016 | woensdag 27 april 2016 | Zwolle | Overijssel |
| 2017 | donderdag 27 april 2017 | Tilburg | Noord-Brabant |
| 2018 | vrijdag 27 april 2018 | Groningen | Groningen |
| 2019 | zaterdag 27 april 2019 | Amersfoort | Utrecht |
| 2020 | maandag 27 april 2020 | Maastricht Afgelast vanwege corona; de koning vierde het thuis | Limburg |
| 2021 | dinsdag 27 april 2021 | Eindhoven Kleinschalig en coronaproof | Noord-Brabant |
| 2022 | woensdag 27 april 2022 | Maastricht | Limburg |
| 2023 | donderdag 27 april 2023 | Rotterdam | Zuid-Holland |
| 2024 | zaterdag 27 april 2024 | Emmen | Drenthe |
| 2025 | zaterdag 26 april 2025 | Doetinchem | Gelderland |
| 2026 | maandag 27 april 2026 | Dokkum | Friesland |
| 2027 | dinsdag 27 april 2027 | Lelystad | Flevoland |
Tradities
De vrijmarkt
.jpg){kind=link}
Op Koningsdag mag in de meeste gemeenten iedereen zonder vergunning spullen verkopen op straat. Kinderen verkopen hun oude speelgoed, buren zetten een kleedje op de stoep en in grote steden lopen hele straten vol. In Utrecht begint de vrijmarkt al op de avond ervoor.
Oranje
De koninklijke familie behoort tot het Huis Oranje-Nassau. De naam komt van het prinsdom Orange in Zuid-Frankrijk, dat Willem van Oranje in de zestiende eeuw erfde. Op Koningsdag kleurt het land daarom oranje: kleding, hoedjes, vlaggen met een oranje wimpel en natuurlijk de oranje tompouce.
Koningsnacht
De avond vóór Koningsdag heet Koningsnacht. In veel steden zijn er dan concerten en feesten, vooral in Den Haag.
Koningsspelen en lintjesregen
Op de vrijdag vóór Koningsdag houden basisscholen in het hele land de Koningsspelen, een sportdag met ontbijt die sinds 2013 bestaat. Op de laatste werkdag vóór Koningsdag is de lintjesregen: burgemeesters reiken dan koninklijke onderscheidingen uit aan inwoners die veel voor anderen hebben gedaan.